Bij het ontvangen van de schoolgroep is het belangrijk om te weten hoe de groep komt. Komen ze op de fiets dan is de vraag waar je dertig fietsen kwijt kunt zonder dat deze de oprijlaan blokkeren. Komt de groep met auto’s reken dan op zeker zes auto’s per klas. Als leerlingen net aankomen dan lijkt het net een bijenkorf. Ze zijn druk met elkaar, er wordt enthousiast gepraat en hoe begin je dan….

Zorg dat de leerkracht een moment creëert waarin hij de groep bij de les haalt en jou, als gids van de buitenplaats, het woord geeft. Er is dan een officieel moment dat voor de leerlingen herkenbaar is als dat het bezoek begonnen is. Het is lastig om dat moment zelf te creëren omdat je de groep niet kent. Vaak is er door de leerkracht hierover een afspraak gemaakt met de groep. Bijvoorbeeld, als hij een vuist in de lucht steekt weten de leerlingen dat hij de aandacht wil.

Heet de leerlingen van harte welkom op de buitenplaats ( je kunt het officieel maken door dit namens de baron te doen) en maakt direct een paar afspraken over wat wel en niet kan op de buitenplaats. Dat klinkt streng maar als je vooraf afspraken maakt kun je er later op terug komen. Als een kind gaat zitten op een 18de eeuwse stoel terwijl dat niet de bedoeling is, dan is het wel belangrijk dat ze dit van te voren hoort. Leg altijd uit waarom een regel er is. Houdt heel goed het maken van afspraken over gewenst gedrag, logistiek en inhoud uit elkaar. Ook belangrijk is om de introductie kort te houden. Hoe langer je het maakt hoe meer er vergeten wordt.

Vervolgens is het belangrijk om de groep op te delen in deelgroepen. Leerlingen zijn niet of nauwelijks meer gewend dat er vijf kwartier verteld wordt. Het is dan ook verreweg het beste om leerlingen een korte instructie te geven, in groepen op te delen (mooie taak voor de leerkracht, kan al op school gebeuren), en ze vervolgens een parcours over de buitenplaats te laten lopen met diverse opdrachtvormen.

Een afwisseling van doe- en denkopdrachten werkt heel motiverend. In de leertheorie van Kolb wordt uitgegaan van vier manieren waarop mensen leren. Ieder mens heeft een favoriete manier die dominant is op de andere manieren. Zo heb je denkers, dromers, doeners en beslissers. Een typische droomvraag is: ‘Stel je voor dat jij in de 18de eeuw op deze buitenplaats kwam logeren. Schrijf een kort briefje naar huis over wat je het mooiste vindt’. Een doener laat je uitproberen hoe de appelpers werkte. Terwijl een denker mag bedenken welke appelrassen het meest geschikt zijn om aan te planten in de boomgaard als je zo lang mogelijk door het jaar heen appels wilt. Uiteraard heb je voor elke vraag inhoud nodig die leerlingen moeten lezen of horen voordat ze de vraag kunnen beantwoorden. Voor het overbrengen van de inhoud zijn vele werkvormen mogelijk. Dat voert voor nu te ver. Regel is wel: hoe diverser de werkvormen hoe beter de aandacht  beklijft. Hoe meer leerlingen zelf mogen doen hoe beter. Wat je zelf hebt ontdekt beklijft veel beter dan wat je vertelt wordt.

Moet je alles van het huis laten zien aan een schoolgroep om hiermee het beeld zo compleet mogelijk te krijgen? Uiteraard is het belangrijk om een afweging te maken tussen wat privé is en wat toegankelijk is. De schoolgroep in huis halen is voor de leerlingen het hoogtepunt van het bezoek maar moet wel in balans zijn met de woonfunctie. Belangrijk criterium hierin is of het ensemble verhaal van de buitenplaats waarbij er een wisselwerking is tussen landgoed en huis, voor leerlingen zichtbaar kan worden. Als dit betekent dat de bibliotheek in het huis als tegenhanger voor de exotische bomen in de tuin (wijsheid in boeken naast de wijsheid van de natuur) geldt dan is een opdracht in de bibliotheek naast een exotische boom opdracht, wel een belangrijk gegeven. In Huis Sevenaer zijn de kelders en de oude keuken in het souterrain toegankelijk voor schoolgroepen naast een groot deel van het landgoed. Bij elkaar biedt dit een rijk inzicht in het leven op deze buitenplaats en het zelfvoorzienende karakter van deze kasteelboerderij. Hiervoor is een bezoek aan de salon waar de jonkheer woont niet essentieel.
Auteur: Ben Bregman, edu-art. Foto’s: Trudie de Vries

Detail van Berbice (Voorschoten). Foto: Helene Blaak

De instandhouding van een buitenplaats gaat gepaard met een diversiteit aan problemen. Deze variëren van eenvoudige vraagstukken tot complexere problematiek. Relatief eenvoudig, los van de benodigde financiële middelen, is het nog wanneer het bijvoorbeeld gaat over het beheer van een buitenplaats en haar park. Beide moeten structureel onderhouden worden. Het park moet doorlopend verzorgd worden op basis van een goed doordachte visie. Hierbij komen niet alleen de cultuurhistorische waarden van het park aan bod, maar denk ook aan natuurwaarden: ijskelders met vleermuizen, de aanwezigheid van groot wild of andere (wellicht beschermde) diersoorten.

Minder eenvoudig is het om deze activiteiten te financieren. Uit het park komen meestal geen inkomsten en het onderhoud beloopt toch al gauw enige tienduizenden euro’s per jaar. Dat wordt nog complexer als een buitenplaats in andere handen overgaat bijvoorbeeld door vererving. Als de buitenplaats ondergebracht wordt in een stichting dan heeft dat fiscale consequenties, die weer kunnen worden beperkt als de nieuwe stichting een ANBI status heeft. ANBI wil zeggen een Algemeen Nut Beogende Instelling. De fiscale autoriteiten bepalen of een stichting de ANBI status verkrijgt en vervolgens gebruik kan maken van bepaalde fiscale voordelen m.b.t. de successiebelasting of de aftrek van giften.

Maar ook dan moet het onderhoud nog wel worden gerealiseerd en uitgevoerd.
Daarbij blijkt de inzet van vrijwilligers onmisbaar. Veel van de tuinwerkzaamheden kunnen worden gerealiseerd met behulp van vrijwilligers, zeker omdat zij enthousiast zijn en er vaak ook onverwachte deskundigheid naar voren blijkt te komen. Voor het herstel en onderhoud van gebouwen is dat iets moeilijker omdat dan de professionaliteit een veel grotere rol speelt en daarvoor is navenant meer geld nodig.

Achterzijde Berbice (Voorschoten). Foto: Helene Blaak

Nog niet zo lang geleden is de laatste eigenaresse van de buitenplaats Berbice in Voorschoten overleden; zij heeft de Stichting tot Behoud van Cultuurhistorische Buitenplaatsen aangewezen als haar erfgenaam. Deze stichting bestaat nog maar kort en had tot dan toe een bescheiden hoeveelheid land in bezit. Tot haar overlijden had mejuffrouw Ruut Begeer het beheer en onderhoud stevig in eigen hand gehouden maar vanaf haar overlijden moest de stichting daar zorg voor dragen. Inmiddels zijn vele vrijwilligershanden de stichting behulpzaam in het onderhoud maar voor de professionele aspecten van het onderhoud moet externe deskundigheid worden ingehuurd. Daar zijn jaarlijks enige tienduizenden euro’s mee gemoeid en die groeien niet aan de prachtige bomen in het park. Daar moet dus vermogen en/of subsidie tegenover staan. Vermogen levert vandaag de dag een laag rendement en over subsidies moeten we ook niet al te licht denken. Kortom hoe knoop je de eindjes aan elkaar. En dan zijn we nog niet eens aan groot onderhoud,herstel en verbouwing toe. Ook in die gevallen moet er weer een beroep worden gedaan op gulle gevers en dat kunnen privé personen zijn maar meer valt nog te denken aan instellingen, die vermogen hebben vergaard en dat met een sociale of culturele bestemming in kunnen zetten. Zo moet het geld voor het in stand houden van een buitenplaats bijeen worden geschraapt.

Het blijft niet bij alleen standaard onderhoud. Foto: Helene Blaak

Buitenstaanders weten dat niet en zij zien alleen maar de (nog) povere staat van onderhoud. Dat leidt tot een negatieve beeldvorming.

De Stichting wordt dan verweten dat zij onvoldoende doet aan het beheer en behoud van deze beeldbepalende buitenplaats, terwijl zij juist vecht voor de instandhouding met de hulp van een aantal vrijwilligers. Meer nog dan de schoonheid van een buitenplaats, illustreert dit verhaal hoe nodig het is om aandacht te vragen voor dit deel van de Nederlandse cultuurhistorie. Gemeenten realiseren zich onvoldoende hoezeer eigenaren van buitenplaatsen moeten strijden voor het behoud.

Het is dus rozengeur en veel ploeteren. Maar dan houd je ook een parel van Voorschoten in stand!!

Tekst: Linda Driesen – van der Male

Bestuur Stichting tot Behoud van Cultuurhistorische Buitenplaatsen (de heer S. Dessens)

Jagtlust te 's Graveland

Het ‘witte’ van het sneeuwklokje staat symbool voor zuiverheid, reinheid en maagdelijkheid en daarom is de plant dan ook gewijd aan Maria. Wanneer je op 2 februari (Maria Lichtmis) een schaaltje met sneeuwklokjes binnen neerzet, dan breng je ‘witte zuivering’ in je huis. Zo zou het sneeuwklokje symbool staan voor het nieuwe en helpen oude zaken te verwerken, het brengt letterlijk licht aan het eind van de donkere tunnel.

Het wilde sneeuwklokje is in de Middeleeuwen vanuit Zuid- en Zuidoost-Europa naar onze streken gebracht. Hij komt – door de snelle en gemakkelijke verwildering – in heel veel streken voor. Tot nu toe zijn er negentien wilde soorten bekend, waaruit meer dan 700 gekweekte variëteiten zijn ontstaan. Gewone sneeuwklokje, Dubbel sneeuwklokje,  Groot sneeuwklokje,  Kaukasisch sneeuwklokje enz. Deze soorten hebben alle grijsgroen blad. Verder zijn er gekweekte soorten met groene en blauwgroene bladeren, smalle en brede bladeren.

De vermeerdering van het sneeuwklokje gebeurt door bijbolletjes, maar ook door zaad. In ons klimaat meestal via de bolletjes. Graaf de bollen op nadat ze gebloeid hebben. Schud de grond eraf en verdeel de bol in meerdere bolletjes, plant deze bolletjes op de gewenste plek en geef ze water. In mei zijn de zaaddoosjes van de sneeuwklokjes gevuld, ze lijken dan op kleine bolletjes. De zaadjes vallen meestal vlak bij de moederplant zodat zich hier een kleine kolonie vormt. De zaden worden ook door mieren versleept, omdat er een mierenbroodje aanzit, en de klokjes raken daardoor over de hele tuin verspreid. Na het bloeien niet meteen het gras maaien of het blad afknippen: in deze periode verzamelt het sneeuwklokje namelijk voedsel voor het volgende jaar.

Groot Sneeuwklokje Foto: Geert Overmars

Ook in 2012 zijn weer veel tuinen en parken met sneeuwklokjes opengesteld, zie de activiteitenkalender. De Nederlandse Tuinenstichting heeft de gegevens bijeengebracht, alle open tuinen en parken met sneeuwklokjes kunt u vinden op hun website.

Tekst
Jan Holwerda

De redactie van Elsevier belicht het fenomeen met een speciale uitgave met onder meer:
- Opkomst en ontwikkeling van de buitenplaatscultuur sinds de Gouden Eeuw
- Selectie van 57 historische buitenplaatsen in alle windstreken van Nederland
- De tuin: onlosmakelijk verbonden met het huis
- Fotoreportage over de restauratie van Oud-Amelisweerd
- Portretten van bewoners van buitenplaatsen Exploitatie: hoe worden deze lusthoven financieel onderhouden?
- Een opengewerkte tekening van kasteel Groeneveld in Baarn

Deze speciale editie van Elsevier over Buitenplaatsen is te koop in de tijdschriftenwinkels. Bestellen kan ook via de website van Elsevier, 100 pagina’s op tijdschriftformaat voor € 8,95, inclusief verzendkosten.

“Jaren geleden bedacht een bioloog, dat de verkeersportalen waar hij onderdoor reed, met een kleine aanpassing eigenlijk heel geschikte bruggen konden zijn voor zoogdieren die veel in bomen zitten: eekhoorns en boommarters. Gelukkig worden er tegenwoordig heel veel voorzieningen aangelegd voor dieren om de barrièrewerking  van onze drukke wegen iets te verminderen: ecoducten en dassentunnels bijvoorbeeld. Maar voor boombewoners was er nog niets. Het idee van de ‘boommarterbrug’ werd door Rijkswaterstaat opgepikt en er verscheen er één over de A12 bij Driebergen. Die is vanwege de verbreding onlangs echter weer verdwenen. Helaas is nooit onderzocht of hij wel door dieren gebruikt werd.

Ruim een jaar geleden werd een tweede boommarterbrug gemaakt, van een overbodig geworden portaal over de Utrechtseweg. Die verbindt het bos van Beerschoten en Beerschoterveld met dat van Vollenhoven. In opdracht van de Provincie mocht ik gaan onderzoeken of hij door eekhoorns en boommarters gebruikt zou gaan worden. Daarbij heb ik ook geprobeerd vast te stellen of die twee soorten aan beide kanten voorkomen, dus zowel in het Beerschoterveld als op Vollenhoven. In april hing ik in beide landgoederen twee ‘fotovallen’ op. Dat zijn automatische camera’s die foto’s of filmpjes maken zodra er iets in hun blikveld beweegt. Ongeveer twee meter voor die camera’s smeerde ik pindakaas en een paar geurstofjes op een tak of boom. Daardoor worden eekhoorns en boommarters aangetrokken. Af en toe verplaatste ik de camera’s naar een andere plek. In juli kon ik ook een cameraatje monteren in de houten goot van de boommarterbrug zelf. Gelukkig was het portaal toch weer in gebruik genomen, nu door een firma die er verkeerscamera’s op plaatste. Daardoor was er elektriciteit beschikbaar, zodat ik niet met accu’s hoefde te gaan slepen.

Wat kwam er zoal voor de camera’s het afgelopen half jaar in het bos? Je kunt het zo gek niet bedenken, van mensen tot muizen, van spechten tot honden. Ja, ook de honden (en katten) van de bewoners bleken graag een lik pindakaas te lusten. Op beide landgoederen werd slechts eenmaal een boommarter vastgesteld. Van Vollenhoven was nog niet bekend dat hij er voor kwam. Eekhoorns zaten overal, net als reeën, vossen, hazen en konijnen. Onlangs zat er ook een bunzing voor de camera. Marterachtigen zoals de boommarter, bunzing en hermelijn werden vroeger fel bestreden omdat ze als concurrent van de jager werden beschouwd. Gelukkig is dat nu verleden tijd en wordt de boommarter weer wat algemener in ons land. Met de hermelijn en bunzing gaat het echter niet zo goed, die worden nog steeds zeldzamer. Een aantal opnamen gemaakt op Vollenhoven heb ik samengevoegd in een filmpje op You Tube.

Hoeveel dieren er ook voor de camera’s in het bos kwamen, in de goot van de boommarterbrug bleef het rustig. Regen, vallende bladeren en bewegende schaduwen brachten de camera wel tot actie, maar nog geen dieren. Tot de zevende augustus: toen rende er om 8:33 uur een eekhoorn door de goot naar Vollenhoven! En om 16:52 uur kwam hij weer terugrennen (zie filmpje). Het leek dus wel een forens! Helaas is het bij deze ene gebeurtenis gebleven. Het type camera in de goot registreert echt elke beweging, dus er kunnen geen oversteekjes gemist zijn. Toch is dit een heel goed resultaat, zo kort na de aanleg van de brug. Zelf had ik eigenlijk nog helemaal niks verwacht. Ik was van plan geweest de eekhoorns en boommarters er naar toe te gaan lokken, met behulp van pindakaas, maar daarvoor toonden met name de boommarters te weinig interesse in de pindakaas, helaas. Uiteindelijk zullen zowel eekhoorns als boommarters de veilige oversteek wel vinden, daarvoor zijn ze nieuwsgierig genoeg. De fotovallen zijn inmiddels weggehaald, maar de camera in de goot kan nog een tijdje blijven zitten.”

Auteur: Tanne Montauban van Swijndregt

Jaap Evert Abrahamse, Roland Blijdenstijn, Wegh der weegen, de ontwikkeling van de Amersfoortseweg 1647-2010 (Boek en DVD), ISBN 97890 79156 115, € 24,50.

Cannenburg (Vaassen), uitleg door Geldersch Landschap. Foto: Niek Ravensbergen

Elke buitenplaats heeft een aantal historische kenmerken die al of niet bewaard zijn gebleven. In Gelderland zijn buitenplaatsen, in tegenstelling tot in Noord en Zuid Holland, vaak opgebouwd op de resten van een middeleeuws kasteel. De Cannenburch en Middachten zijn hier mooie voorbeelden van. In de loop der eeuwen is de middeleeuwse beschermfunctie verandert naar wonen en sier. Middeleeuwse kenmerken als een boomgaard, een moestuin en hakbos bleven gehandhaafd of kwamen te vervallen. Daarnaast of in de plaats daarvan kwamen 18de eeuwse sierelementen als een sierbos met exotische bomen als de Ginkgo biloba, een oprijlaan, en in het huis een bibliotheek. Kasteel Hernen heeft nog sterk haar middeleeuwse uitstraling behouden. Aan kasteel De Cannenburch zijn de zeven eeuwen bouwgeschiedenis aan de voorzijde van het huis goed af te lezen. Elke eeuw haar eigen verbouwing. Bij Huis Middachten is het middeleeuwse karakter met de nieuwbouw uit 1697 op de fundamenten van het middeleeuwse huis een radicalere breuk met het verleden. Zo valt elke buitenplaats te plaatsen op de tijdlijn tussen de middeleeuwen en nu. En is bij elke buitenplaats de afwisseling tussen sier en nut af te lezen aan het huis en haar omgeving. Zo heeft Hernen haar hakbos nog op een paar kilometers van het kasteel en is de tuin van Middachten binnen de muur bij uitstek een voorbeeld van een laat 19de eeuwse siertuin waar vermaak in allerlei vormen, van croquet tot een buitentheater, kon plaatsvinden.

Paviljoen (met rackets tegen de achterwand) bij de tennisbaan van Middachten (De Steeg). Foto: Jan Holwerda

Voor het onderwijs sluiten al deze verhalen goed aan bij de canonvensters. Hernen is geschikt voor het middeleeuwse verhaal. Middachten en de Cannenburch veel sterker op 17de en 18de eeuwse canonvensters. Voor het basisonderwijs is een buitenplaats om de hoek bij uitstek geschikt om het landelijke verhaal van een lokale voorbeeld te voorzien. Voor de school is de buitenplaats een verlengde leeromgeving.
Over de praktische kant van het ontvangen van schoolgroepen op de buitenplaats een volgende keer.

Waarom ziet ’s-Graveland eruit zoals het eruit ziet? Die vraag vormde de aanleiding voor Stance de Haas – Staalman om zich voor haar afstudeer onderwerp Erfgoedstudies  in dit markante en bijzonder gevarieerde gebied te verdiepen. Met groeiende verwondering ontdekte zij aan de hand van stukken uit archieven, kaartmateriaal en literatuur hoe het ontwerp voor het gebied en de uitvoering ervan tot stand gekomen zijn.

Bijna vier eeuwen geleden ontstond het plan om het gebied rond het huidige
’s-Graveland in cultuur te brengen. De woonkern ’s-Graveland met zijn buitenplaatscultuur ligt westelijk van Hilversum precies in het overgangsgebied van de zandgronden van het Gooi en het Hollands-Utrechts veenweidegebied.  De ‘s-Gravelandse polder, meet ongeveer vier bij een-en-een-kwart kilometer. Het  huidige landschap wordt gekenmerkt door een lintdorp met daar langs een aaneenschakeling van buitenplaatsen. Een vogelvluchtvisie laat de opmerkelijke structuur zien; bepalend is de strakke rechthoekige vorm van het gebied. De regelmatige verkaveling van ’s-Graveland in oost-west richting is duidelijk zichtbaar door de rechte scheisloten en de groene omheiningen van de kavels.

In groen het gebied dat door de ontginners verkaveld werd. ’Kaart van Gooiland, van Hilversum tot Vreelandt en Naerden tot Weesep’ C. Dankersen de Rij, 1636

Een aantal van de buitenplaatsen die in de loop der tijd ontstaan zijn, is nog in mindere of meerdere mate intact. Gezien van noord naar zuid, zijn dat: ‘Swaenenburg’, ‘Schaep en Burgh’, ‘Boekestijn’, ‘Sperwershof’, ‘Spanderswoud’, ‘Hilverbeek’, ‘Jagtlust’, ‘Schoonoord’, ‘Trompenburg’ en ‘Gooilust’ en aan de overzijde van de ’s-Gravelandse vaart,  ‘Berg en Vaart’.

Amsterdam
De relatie tussen Amsterdam en ’s-Graveland wordt in de literatuur bij herhaling gelegd. Zo wordt de achttiende-eeuwse cluster van buitenplaatsen in ‘s-Graveland wel als een “Amsterdamse oase” bestempeld en wordt er gesteld dat er tot het midden van de twintigste eeuw een “klein Amsterdam” voortleefde. Hoe kwamen Amsterdammers in ’s-Graveland terecht? De vraag die het onderzoek wilde beantwoorden was in hoeverre de totstandkoming en vorming van ’s-Graveland al in de zeventiende eeuw beïnvloed is door omstandigheden en ervaringen in Amsterdam en omgeving. Welke personen en wat voor motieven, kennis en ervaring speelden een rol?  Is er lering getrokken uit de Amsterdamse stadsuitbreidingen en landwinningsprojecten met de daar bijhorende bestuurlijke, sociale, economische en infrastructurele problematiek?  Welke aspecten kregen navolging in ’s-Graveland en welke werden juist anders uitgewerkt? En, welke elementen werkten door in de ontwikkelingsgang van het gebied en zijn nog waarneembaar in het huidige ’s-Gravelandse landschap? De focus van de studie betrof de periode van de zeventiende eeuw, waarin een aantal kapitaalkrachtige Amsterdamse kooplieden-regenten geïnteresseerd raakte in het gebied aan de rand van het Gooi en het tot ontwikkeling trachtte te brengen. Bekend is dat de zeventiende-eeuwse ontwikkelingsprojecten als oogmerk hadden vrijwel waardeloos water of land om te zetten in bruikbaar terrein dat rendement opleverde.

Detail van ‘ 's Graveland met sijn vermakelijke hofsteden, de plattegrond, 1730’ In: Atlas van Schoemaker, Koninklijk Oudheidkundig Genootschap, Koninklijke Bibliotheek

Projectteam
De uitkomst van het onderzoek laat zien dat het projectteam van ontginners van het eerste uur, waaronder Andries Bicker en Anthonis Oetgens van Waveren, beide oud-burgmeester van Amsterdam,  aantoonbare ervaring meebracht die ze toepaste in ’s-Graveland. Als bestuurders van Amsterdam, hadden ze te maken gehad met de problematiek van stadsuitbreidingen, onteigeningskwesties, inrichting van openbare ruimten en voorzieningen. Onderwerpen waarmee ze ook in ’s-Graveland aan de slag moesten.  Daarnaast had het team, dankzij hun droogmakerij‐projecten in het achterland van Amsterdam, ervaring opgedaan met octrooien, landinrichting, verkavelingen en het optuigen van bestuur en rechtspraak in het nieuwe land. Ook hier is de opgedane ervaring aanwijsbaar in de manier waarop ’s-Graveland is ontwikkeld. Bovendien hadden ze kennis van het te ontginnen gebied dankzij de naburige Heren van zowel Kortenhoef als Ankeveen en hadden ze een pleitbezorger in Het Gooi in de persoon van de drost van Muiden en baljuw van Gooiland, P.C. Hooft. Met gedegen kennis van zaken dus, pakten de ondernemers de ontginning van ’s-Graveland stapsgewijze, weloverwogen en op basis van een integraal plan aan.

door Stance de Haas-Staalman